Para despatriarcar a relación do galego có portugués

Cando o galego virou língua oficial e pasou a ensinarse nos meios docentes, xurdiu a disputa entre os que querían impor un galego que só se falara na Galiza e os que pensaban que o futuro estaba no achegamento ao portugués, sobretudo porque o portugués tiña mais alcance e non só era língua de Portugal, senon dos países que formaban o mundo lusófono.

Nas duas posturas de defensa e promoción do galego, a ¨enxebrista¨ e a ¨lusista¨, houbo un forte automatismo de raíz patriarcal que levou a reacionar con orgullo de familia, a non querer recoñecer as carencias dos bens patrimoniais e a pensar que había que apresentar unha língua en estado perfeito, como se outra cousa fose traicioar á familia e deixala quedar mal.  Partiuse de que o galego non tiña problemas que non se puidesen resolver de golpe, con métodos autoritarios e dándolle categoría oficial.  Mas a realidade era que o galego quedara estancado e virara unha língua rústica, sen escrita e sen linguaxe culta.  Para darlle vida e  adirlle o que lle faltaba había que acudir ao castelán ou ao portugués. Acudir ao castelán significaba castelanizarlo mais  do que xa estaba, e acudir ao portugués avivaba todos os prexuizos que na España, e na Galiza, imperaban desde que Portugal se independizara.  De achegalo un pouquiño ao portugués, tiña que ser desde unha postura de superioridade nata, có galego como pai-patriarca con direito a mandar.

O que eu vin nos meus anos de infancia e mocidade na Coruña, aló polos coarenta e cincuenta do século pasado, foi unha grande antipatía e desdén por Portugal: dicían que os portugueses viñan a Galiza todos emperiquitados e con moitas xoias, e que non querían que lles falasen en galego.  Que eu saiba, nunca se lle buscou explicación a aquilo de por que non querían o galego e pedían que lles falasen en castelán.  Deuse por feito que era porque eles tamén menosprezaban o galego: se aquelas xentes do veciño Portugal que falaban o que os galegos chamaban, con desprezo, ¨portuxés¨, non querían o galego e dicían que non o entendían,  tiña que ser porque até os ¨portuxeses¨ o vían como unha língua inferior e de menos categoría que o castelán.

Os cataláns dicían, naqueles tempos da miña mocidade, que o catalán era como o francés e vían á Franza como un país có que tiñan mais afinidade que coa España da que querían diferenciarse.  Para a língua e para todo, os cataláns  ollaban para un país veciño que tiña categoría e era adiantado.  Os galegos, en cambio, vían que a língua que xa eles rexeitaban falábase nun país polo que non sentían aprezo, que lles parecía menos que o deles e do que até se chegou a dicer que era un ¨erro histórico¨.   Iso levou a unha atitude arrogante có veciño Portugal que segue viva hoxe porque nunca se veu nen se analizou, de tan natural que parecía.

Aos galegos a língua galega sóalles semellante ao portugués porque ten algúns sonidos que se parecen e que son distintos dos do español, pero non se decatan de que aos que falan portugués o galego sóalles a castelán misturado e confuso, e que non poden imaxinar que os que lles falan aquilo están pensando que é portugués ou como o portugués, porque non ten nen o léxico, nen a sintaxe, nen o acento, nen a pronunciación nen a maneira de dicer do portugués.

Ainda que portugués e galego fosen a mesma língua, o portugués tivo unha vida normal e o galego non. Por vicisitudes históricas a Galiza ficou primeiro dentro do reino de Castela e logo da España que se construiu arredor dese reino.  Portugal non, e iso fixo que non teñan un pasado en común desde hai moito tempo.  Os galegos formaron parte do mundo hispánico que se criou nas Américas e non formaron parte material nen espiritual do mundo de fala portuguesa que se configurou na África e na América.  Portugal escolleu independizarse da España monolítica que amañaron a Igrexa e a Coroa, e non hai indicios de que os galegos loitasen con Portugal contra España nen de que axudaran nesa empresa.  Os galegos vense a sí próprios como algo parentes dos portugueses e non se decatan de que os portugueses os ven como españois e recean deles porque non teñen motivo nengun para confiar e velos de outra maneira.  Cando Portugal se independizou da España os galegos non actuaron como amigos, senon como tan inimigos como os demais españois ou pior ainda, porque seguramente temían que os confundiran cós habitantes do país ¨traidor¨, e logo seguiron sentíndose superiores, sen amostrar nengun achego nen querencia.  Mentras que houbo xente en Extremadura e Andalucía que quixo aprender portugués, na Galiza non se fixo nada para aprendelo porque se pensou que xa se sabía e que, se acaso, terían que ser os portugueses os que aprendesen o galego.

O portugués tivo unha evolución normal e adquiriu todos os recursos que precisa unha língua, mentras que o galego quedou parado e nun entorno hostil, arrincoado e desprezado, malcuidado, sen pulir e sen adquirir caudal.  Aínda que portugués e galego sexan a mesma língua, o galego, no seu estado actual, non se pode apresentar como se fose portugués. Non é como se portugués e galego tivesen evoluido con algunhas diferencias: é que o portugués evoluiu e o galego non, e se misturou de castelán.

Despatriarcar o enfoque da língua galega e deixar de vela como instrumento de mando dos patriarcas axudaría a buscar a maneira de darlle a vida que lle falta e a entender que o ¨enxebrismo¨ e o ¨lusismo¨ non son tan incompatíbeis como parecen.

Seguiremos falando do galego.

 

Advertisements

Para despatriarcar o enfoque da língua galega

Cando aló polos anos setenta instaurouse a política das autonomías e se lle recoñeceu a Galiza o direito a ser unha delas, en grande parte porque tiña ¨língua propria¨, empezou o ensino oficial do galego e xurdiu o desacordo entre ¨enxebristas¨ e ¨lusistas¨ e entre os que querían que o galego se ensinase nos meios docentes e os que non.

A maneira de enfocar o que había que facer có galego estivo marcada polo forte patriarcado que domina a sociedade galega.  O enfoque foi altivo, dominador e impositivo.  Analizalo podería servir para despatriarcar e liberar a Galiza dese imperialismo interno que lle cercea a espiritualidade.

O galego viuse como unha posesión da ¨familia¨  e polo tanto dos patriarcas  e das mulleres patriarcadas que os axudaban.  Había que impor e controlar esa posesión herdada, para ser como as outras familias poderosas e destacar e mandar.  Como sempre na familia patriarcal, o sentir dos ¨fillos¨, nese caso os galegos que non eran autoridades, non tivo peso nengun.  Se a Galiza, é dicer, a Familia, tiña a ¨língua propria¨ que a situaba entre os de categoría superior, non se podía admitir que esa língua estaba empobrecida, carente e incompleta, nen que aos galegos o castelán parecíalles mais completo e atrativo.  Decidiuse que abondaría con que o galego adquirise o prestixio de ser língua oficial e se ensinase nas escolas e o falasen as autoridades para que todo o mundo o quixese.  Non se pensou que a tarefa principal tiña que ser darlle vida a unha língua que levaba moito tempo desprezada, arrincoada e esmorecendo, e amañouse unha língua artificial para amostrar na vitrina.

Dado que falar galego fora sinónimo durante moitos séculos de ser pailaroco e inculto, e que os que o falaban foran vítimas dun apartheid social e dunha segregación cuase racista, o lóxico sería pensar que esa ferida non podía curar de supetón só por declarar que o galego era o que había que falar e que se non se falaba era por culpa dos tiranos de fora que o proibiran e dos galegos que non cumplían os deberes de familia e non o transmitían aos fillos.  Non era difícil adeviñar que, se nesas circunstancias pasaba ao ensino, sería unha matéria que había que aprobar nos exames e mais nada, e que moitos o verían como un atranco noxento e antipático.  Mas como na familia patriarcal  os problemas e as inxustizas tápanse para que non estorben aos que mandan, iso foi o que se fixo có galego.

Para despatriarcar o enfoque da língua galega habería que partir de que os galegos teñen direito á liberdade e a non ser tutelados polos patriarcas da ¨familia¨. Terían que ser eles os que decidan se queren darlle vida ao galego ou non.  Mas non poderán xulgar ben a situación se non saben o que sucedeu coa língua, e para iso habería que analizar esa historia sen contos  nen tapulladas e sen buscar vencer e impor, senon dilucidar e comprender.

Se os galegos non queren falar galego, meter a língua no ensino oficial será inútil, porque esa língua non terá vida.  O galego non estaba en condicións de  formar parte do ensino oficial.  Por circunstancias históricas que o viraran língua desprezada e o afastaran do portugués, faltáballe aceitación, corpo e recursos.  Ficara só cun léxico rural cada vez mais reducido e non tiña a riqueza e o alcance dunha língua culta e con moitas dimensións.  Era como un monte sen cultivar.  Iso non se quixo ver e seguiuse o padrón patriarcal de apresentar unha aparencia de riqueza e benestar que ocultaba a realidade.  Xurdiu unha división profunda entre os ¨enxebristas¨ e os ¨lusistas¨.  O que empezou chamándose enxebrismo levou a língua cara o castelán e deixou fora o galego que ainda quedaba.  Como non se buscou a verdade e non se curou a doenza, seguiron imperando os padróns psicolóxicos de rexeitamento dunha língua que soaba bruta e da aldea.  Ese galego ¨bruto¨ foi sustituido por un falso galego sen entoación, sen pronunciación, sen sintaxe e sen léxico galegos, unha língua que soa a castelán e non a galego.  Para despatriarcar ese enfoque habería que aceitar e procurar o galego de verdade, cultivalo para que gañase corpo e limpar, peneirar e adir caudal para darlle abundancia e fertilidade.  E para despatriarcar o ¨lusismo¨ habería que analizar con veracidade a relación da Galiza con Portugal e non partir de que o galego é o pai do portugués e portanto os galegos son os primoxénitos e vinculeiros da língua.

Seguiremos falando do galego.

Xuño do 2017

De onde ven o desprezo ao galego

Logo da morte de Franco, cando se instauró o réxime autonómico, o feito de que a Galiza tivese ¨língua propria¨  foi fundamental para que conseguise o estatus de autonomía.  Daquela eran Cataluña, o País Basco e Galiza os que podían afirmar que tiñan outra língua viva amais do castelán, ainda que a forza desa vida fose distinta nos tres países.  Só na Cataluña o catalán era mais forte que o castelán.  Os galeguistas daqueles tempos, e mesmo algunha xente que viaxaba a Cataluña e vía o que aló sucedía, perguntábanse por qué os cataláns falaban catalán sen reparo e os galegos, ou non falaban galego, ou facíano con medo.  O que se deu como resposta durante moito tempo foi que na Cataluña houbera unha clase meia que defendera o catalán, e na Galiza non.  Elaborouse un relato no que Galiza aparecía como a vítima de elementos externos, e principalmente do réxime de Franco, sen recoñecer que ese réxime non tivera que facer nada para que non se falase galego porque os galegos deixaran de querer facelo moitos anos e séculos atrás.

Houbo unha negativa total a aceitar a verdade: que na Galiza deixara de falarse o galego porque os galegos, axiña que tiñan a opción de falar castelán, preferíano.  O castelán parecíalles unha língua  feita e importante, a que facía falta para todo.  Os que falaban ainda galego nas aldeas non sabían ben o que era aquilo que nen lles parecía unha língua,  senon algo que eles usaban porque non sabían outra cousa.  Nas cidades galegas era habitual que ás criadas que servían nas casas e procedían das aldeas se lles proibise que falasen galego, e as criadas non protestaban porque para elas aprender castelán era subir de categoría e deixar atrás o que as inferiorizaba sen remedio.

Durante moitos séculos houbo unha perda da língua galega que ao primeiro foi aos poucos  e depois se acelerou a partires da segunda metade do século pasado.  O galego foi ficando cada vez mais agochado e esquecido até que rematou sendo a língua dos que vivían isolados nas aldeas  e virou sinónimo de ignorancia e incultura, de ser pailaroco.  Era lóxico que non se quixera falar unha língua que decontado calificaba a quen a falase de rústico e atrasado.   Por que sucedeu iso na Galiza con moita mais forza que en outros lugares de España nos que a xente do campo tamén era desprezada?   Porque os habitantes do campo castelán ou andaluz, malia que parecesen rústicos, falaban castelán, e os habitantes da Cataluña rural falaban a língua normal de todo o país, a que tamén se falaba nas cidades.  Na Galiza os habitantes do campo falaban outra língua que non era a ¨normal¨, e iso funcionou como un círculo vicioso: os da aldea foron desprezados por falar galego, e o galego foi desprezado porque o falaban os da aldea.

Aló polo comezo dos anos oitenta do século pasado, en plena politización da língua galega e có galego convertido en símbolo de identidade, sentin comentar que  polas aldeas e vilas andaban rapaces novos rallando có de que había que falar galego e censurando á xente por non falalo abondo.  A xente sentíase ofendida e protestaba de que os da cidade lles fosen predicar e ditar o que tiñan que facer.  Nos ámbitos do galeguismo e do nacionalismo galego chegárase á conclusión de que o galego se estaba perdendo porque os pais das aldeas non lles falaban galego aos fillos.  Mas os pais das aldeas falaran galego aos fillos durante moitos séculos e iso non fora abondo para frear a perda da língua galega.  Non se quixo ver que en toda aquela historia houbera unha grande inxusticia, unha ferida de moitos séculos que non viñera de fora, senon de dentro.  O lóxico tería sido recoñecer o sofrimento que por falar galego padeceran os das aldeas, que se viran nunha situación de inferioridade continua, de apartheid, como emigrantes ou refuxiados recén chegados a un país extranxeiro no que se fala unha língua que eles non saben e onde hai uns modos de vida que eles non coñecen e os fan sentirse inferiores e inseguros.  Como non se recoñeceron esa inxusticia e ese sofrimento, non se fixo nada para curalos e, disfarzadas de defensa do galego, as pautas  de sempre seguiron mandando.

O de que os cataláns preferisen o catalán ao castelán non fora porque na Cataluña houbera unha clase meia que defendera a língua con heroicidade.  Fora porque, por circunstancias históricas, Cataluña  seguira sendo un país independente moito mais tempo que Galiza, que ficara moi cedo metida dentro do reino de Castela e tamén afastada de Portugal, aborrecido na España centralizada, ainda mais que Cataluña,  por se ter independizado.  Se Cataluña non perdeu o catalán e Portugal non perdeu a lingua que antes compartillara coa Galiza non foi porque as defenderan contra o castelán, senon porque o castelán nunca chegou a ser a língua deles.  Galiza quedou afastada do país que falaba a mesma língua e que, por ter ousado liberarse  da España déspota e amazocada que criaran os Reis Católicos, foi desvalorizado, detestado e escarnecido.  Iso tivo que influir moito na imaxe que se tiña da língua galega, que virou  o que falaban os peifocos da aldea, e tamén o que falaban os infies habitantes do traidor Portugal.

Na Cataluña falábase unha língua que non estaba desprestixiada.  No País Basco había unha língua que non se asemellaba a nengunha outra coñecida e non acordaba desprezo.  Galiza tiña unha língua que se asemellaba á que falaban no veciño Portugal. Se ese país, para os galegos, tivese prestixio político e económico, a língua que nel se falaba talvez tería parecido desexável, mas a Portugal non se lle daba importancia, era desprezado.  Aos galegos, o galego soáballes pailán e portugués, e por iso non o querían.  Esa verdade, que estaba no fondo da perda da língua galega, foi tapada con inventos e argalladas, e por iso o rexeitamento desa língua non se curou e seguiu vivo  no inconsciente. A forza dese inconsciente, sen curar nen corrixir, levou a que se fabricase un galego afastado da língua dos pailáns da aldea e da dos menosprezados portugueses, e a que esa língua fose castelán vestido de galego.

Marzo do 2017

Queren os galegos falar galego ou non?

A resposta dependerá de como se interprete a historia da Galiza e da língua galega.  Se partimos de que a Galiza foi a vítima maltratada e asoballada por Castela, e de que lle tiraron pola forza o idioma galego e lle proibiron falalo e escrevelo, entón o que mais quererían eses galegos aldraxados e forzados a renunciar ao deles sería recuperar a língua que lles furtaran, e estarían debecendo por falala e virala a língua principal da Galiza.  Se partimos, en troques, de que por circunstancias históricas tais como casamentos entre as familias reais, que era como se construian os reinos moitas veces, a Galiza, a diferencia da Cataluña e do País Basco, ficou nalgun momento formando parte do reino de Castela e León e afastada de Portugal, que tiña a mesma língua, o lóxico é que sucedese o que sucedeu, que o castelán virase mais cada vez a língua rica, desenvolvida e desexável, e o galego a língua inculta e agreste que só falaban os aldeáns porque non sabían falar outra cousa e que mudaban polo castelán axiña que podían porque esa era a língua normal e o galego a língua pobre e abandonada que xa non servía.

Até aló polos anos oitenta, a situación estaba moi clara.  A clase meia e alta das cidades da Galiza falaba castelán e desprezaba o galego, nas aldeas e vilas rurais falábase sobretudo o galego, ainda que a clase meia das vilas tamén falase o castelán (exclusivamente ou deixando o galego para dentro da casa e o castelán para fora), e nos bairros das cidades predomiñaba o galego.  Mas alguns deses bairros estaban moi adentro das cidades.  Na Coruña, por exemplo, a xente ¨de bairro¨ moraba entre as rúas mais elegantes.  Entre a rúa de San Andrés, que era a mais comercial e dinámica da Coruña da miña infancia e mocedade, e o mar do Orzán, había varias rúas de clase mais baixa nas que se falaba galego nas tendas, no bares e seguro que nas casas tamén.  Eu escoitei na Coruña tanto galego como castelán, pero nunca sentin a ninguén afirmar que querería ler en galego, estudar o galego e, menos ainda, estudar en galego.

Antes de que a Galiza virase unha autonomía, o galego falábase ainda moito, mas era sinónimo de ser da aldea e peilaroco, brután e ignorante.  En cuase todos os países do mundo o habitante da cidade considérase mais refinado que o do campo, pero na Galiza o prexuízo contra os da aldea foi extremado e mesmo agravado polo feito de que falaban galego.  O de falar galego marcaba aos da aldea como noutros países marcaba a cór da pel.  Era motivo de segregación e inferiorización.  Daba vergoña.

Cando eu descobrin o mundo da aldea nas miñas estadías de moza en Ribadeume, perto das Pontes, notei axiña que aquel mundo tiña pouco en común có da capital e mesmo a xente parecía de outra raza.  O ¨gallego cerrado¨ que falaban soaba a língua auténtica, con música propria, sen mezcla do castelán como o que se falaba na cidade.  Ese era o galego que eu quería aprender, como o de Rosalía e Curros. O outro, o mezclado, nunca quixen aprendelo nen falalo.

Naqueles anos dos cincuenta aos oitenta mais ou menos, había tamén o galego dos galeguistas, cuase todos de clase meia urbana, nacidos en familias castelán-falantes  e que, como eu, aprenderan o galego porque quixeran facelo ainda que non fose a sua língua materna e principal.  Estes eran tamén os únicos que escrevían en língua galega: a escrita desaparecera por completo, ou nunca chegara a habela, e ninguén sabía como escrever o galego.  Até que mais adiante se impuxo unha normativa, cadaquén escrevía como lle parecía, ainda que seguindo a convención ortográfica iniciada polos escritores do dezanove de usar o x para o son sh e o h intermedio para o son nasal.  O resultado talvez fose caótico, pero non semellaba mais caótico que o que veu depois, e tiña mais alento.  Mas xa daquela os que falaban ou falaran o galego das aldeas comentaban que  non era o dos galeguistas, e que eles o dos galeguistas non o entendían.  Non o dicían como crítica, senon como realidade: se os que sabían desas cousas dicían que iso era o galego, sería, mas non se lles parecía ao que eles coñecían.

A cuestión da falta de língua escrita no galego foi unha das moitas que non se prantexaron en serio e se taparon os ollos para non vela.  Na historia que se contou do que acontecera coa língua botóuselle a culpa de que non se falase e escrevese con normalidade ao réxime franquista, que, según ese relato, proibira que se usase, e a que os pais da aldea deixaran de lles falar en galego aos fillos.  Culpouse tamén aos mestres, porque ensinaran en castelán aos galego-falantes.  E como poderían ter ensinado unha língua que se transmitía oralmente e non se escrevía?  O mais surprendente foi que se culpou da desaparición ou morte do galego xustamente aos que seguiran falándoo cando os demais o abandonaran.  O lóxico tería sido que, se de verdade se quería livrar da morte á língua galega e tirala do desprezo e abandono en que ficara sumida durante moitos séculos, se acudise ao caudal de língua que ainda había nas aldeas e se reforzase tomándoo de base, mas a segregación continuou.  Como non se quixo profundizar nen ver a verdade e se aplicaron teorías que non cadraban coa realidade, as pautas psicolóxicas non mudaron, e seguiu o desprezo a todo o da aldea.  O galego que os da cidade estaban dispostos a aprender e ensinar non era o aldeán, senon un que soase ¨fino¨, a castelán.  Foi como se onde había segregación entre os brancos e os pretos se tentase solucionar o problema pintándolles o rosto de branco aos pretos.  Na Galiza quíxose prestixiar e impor a língua galega pintándoa e disfarzándoa de língua castellana para que non dese vergoña.

Os que pensaron que sería moi doado impor o galego dándolle prestixio e meténdoo no ensino oficial, cando foron vendo que a língua seguía apagándose botáronlle a culpa  ao ¨auto-odio¨, a que os galegos non querían o deles.  Comparouse có que facían os cataláns e, nesa comparanza, os galegos quedaban como colonizados submisos frente a uns cataláns que non se deixaran vencer.  Mas, tendo en conta as diferencias históricas entre Cataluña e Galiza, o notável é que o galego non morrese hai moitos séculos e que os galegos o conservasen.  Eu inclínome a crer que os galegos queren que o galego viva, e que ese sentir ten forza, mas habería que enfocar a cuestión da língua de outro xeito.

Seguiremos falando do galego.

Xaneiro do 2017

A historia do galego

O galego que eu escoitaba na miña infancia de coruñesa era o que se falaba nos bairros mais ou menos baixos e nas aforas da cidade e lugares e aldeias pertos dela.  Aquel galego non me resultaba descoñecido ou alleo, no sentido de que se entendía ben, pero soaba pior que o castelán, mais bruto, e nunca acordou o meu interés.  Para min, viña sendo como dicer ¨jato¨ en vez de gato e como levar zocas en vez de zapatos.  En linguaxe coruñesa aquilo era ¨jalejo¨.

Aos catorce anos (1950), cando pasei de ler livros de contos a ler literatura, asesorada por alguns dos meus profesores, meu pai comentou que tamén había escritores galegos como Curros Enríquez, que daquela estaba proibido en España por ser ¨da cáscara amarga¨, e conseguiu por meio de amigos algunha da sua poesía en follas soltas escritas a máquina. Aquilo interesoume e sooume ben, e logo, outro día, fomos meu pai e eu á livraría Zinque no Cantón Grande e pedimos algun libro en galego.  A empregada que nos atendeu dixo que non tiñan moito, pero foi mirar na parte de atrás e veu có tomo das obras completas de Rosalía que editara Aguilar.  Aquilo foi como encontrar un tesouro e aí descobrin unha língua de grande beleza, con música e resoancia e que me levaba como se fose unha fermosa sinfonía. Mergulleime en toda aquela poesía, nas novelas en castelán, nos prólogos extraordinarios,  lin sen parar, unha e outra vez,  e entrei nun mundo que sentin que era meu e que, ao mesmo tempo, me era descoñecido.

Logo, mais ou menos por aqueles anos tamén e con Rosalia xa de guía e intérprete, descobrin a Galiza do campo e a montaña por terras xa perto de Lugo, arredor das Pontes, e entrei nun mundo distinto en todo ao meu mundo coruñés.  Eu chámolle a aquel meu descobrimento dese mundo a miña primeira saída ao extranxeiro, polo alleo que era todo para min e porque entrei nunha sociedade, a rural, con outros códigos, outra maneira de ver as cousas e outra língua,  unha língua que non tiña nada que ver có ¨jalejo¨ nen có castelán e que me costaba entender e non sabía falar.  Vin tamén que a xente que o falaba non sabía ben o que era aquilo que falaban (¨isto que falamos por aquí¨, dicían) e pensaba que o que había que falar era o castelán.  Moitos da vila das Pontes dicíanme que o galego que se falaba por alá non era o de verdade. Sabían que aquilo non era o que se falaba en lugares mais remotos da Galiza. nen o que falaran os que xa morreran nen os mais vellos do lugar.

O de que había unha perda da língua galega, e que esa perda se estaba acelerando naquela década dos cincuenta por influencia primeiro da radio e depois da televisión, e porque os lugares eran cada vez menos remotos ao aumentaren as comunicacións, estaba para min xa moi claro daquela, e abondaba para proba comparar o ¨jalejo¨ xurdido do contacto forte có castelán có galego que ainda se conservaba en sitios mais isolados. E o que virou cada vez mais claro tamén para min xa naqueles tempos foi o receo que acordaba a língua galega e que non a querían nen os que a falaban habitualmente, nen moito menos os que falaban castelán. Tamén estaba moi claro que eran poucos os bilíngües e que o que mais abondaba era os que sabían unha língua ou a outra.  Aos que falaban galego costáballes falar en castelán e a maioría non eran capaces de facelo, e aos que falaban castelán costáballes moito falar galego, ainda aos que, coma min, quixesen falalo.  Eu aprendin a falar e escreber galego como aprendería unha língua extranxeira, cós meus proprios métodos, coa única diferencia quizais de que os sons do galego non me eran alleos, pero ainda así, eu sabía ben que o que me saía soaba mais a castelán que a galego e que non tiña nen a pronunciación, nen a sintaxe nen a maneiro de dicer propia da língua.  Isto eu víao en tempos en que non tiña a experiencia do que sucede cando duas línguas entran en contacto, e do que sucede habitualmente cando hai bilingüismo.  E o que me surprendeu moito foi que, cando chegou o momento en que se oficializou a língua galega e pasou a formar parte do ensino, nada diso se vise ou se aceitase e se partise de que a língua estaba en boas condicións e que era só cuestión de  darlles aos galegos o que era deles e lles tiraran pola forza.

Cando os escritores do século XIX como Rosalia decidiron escreber e resucitar unha língua que estaba abandonada, perdida ou desprezada como o galego, fixérono ¨de ouvido¨, porque non había tradición escrita da língua, e inventaron unha grafía que mais ou menos respondía ao que eles escoitaban no galego falado.  Daí o ¨unha¨, en vez do ¨una¨ do castelán, para reflectir o son nasal que ten o galego, e daí as equis e os apóstrofos para reflectir sons que non ten o castelán.  Se os escritores fosen conscientes  e coñecedores do portugués, posivelmente terían optado por escreber con grafía portuguesa, mas, polo alonxamento histórico entre Portugal e Galiza que se produciu a partires da independenza de Portugal, eran tan poucos os vínculos có país veciño que iso non sucedeu, e empezou unha tradición, que segue hoxe, de inventar como se escrebe o galego.  E cando o idioma galego se oficializou, non se quixo admitir a historia verdadeira da língua e, transformada en arma política e símbolo da nazón, ¨a língua de Galicia¨  apresentouse como se tivese nacido nun manancial na propia Galicia desde o comezo do mundo en lugar de ter saído do latín como o castelán, o francés e o catalán, e como se non tivese que ver con nengunha outra, e menos que nengunha có portugués.  Nun contexto politizado e de comparación continua e pouco acertada có catalán, botóuselle a culpa ao franquismo dunha perda da língua que empezara moitos séculos atrás e tapouse a realidade por xulgala vergoñenta e sinal  ¨de non sermos capaces de defender a nosa língua como fan os cataláns¨, cando era o mais natural do mundo e o que tería sucedido en calquer país nas mesmas circunstancias.  Iso tivo como resultado un galego ríxido e acartoado, sen vida, e que é como unha tradución mal feita do castelán.

Seguiremos falando deste asunto da língua, non para dar unha solución, senon porque nesa historia está a chave para o futuro do galego.

Novembro do 2016

Língua e familia galega

Levo mais de meio século morando na Inglaterra e vivindo entre línguas distintas, pola miña profisión de tradutora e porque na miña familia fálanse varias.  E nunca deixa de surprenderme  que, ao cabo de tantos anos, haxa pautas relacionadas có galeguismo e o nacionalismo galego que se repiten desde que cheguei a Londres por primeira vez até agora. Unha desas pautas é a de que os amigos nacionalistas galegos den por feito que eu debería falarlles galego aos meus fillos, e que non teñan a mínima dúbida de estaren no certo . Escandalízalles que a língua principal dos meus fillos sexa o inglés e escandalízalles tamén que eu non lles ensine galego aos meus netos.  Parécelles que non cumplo o meu deber de muller e nai galega e que os estou privando, a fillos e netos, da sua herdanza lingüística e espiritual.

Eu penso que o principal problema da Galiza está na familia galega, e que iso é o que non a deixa adiantar, o que a paraliza e o que a fai recuar.  O típico da familia galega é que tudos queran mandar e controlar ao demais, que tudos debezan por ser o centro dunha atención desmesurada, e que tudos fiquen enguedellados en emocións negativas e paralizadoras que levan a repetir sempre as mesmas pautas.  Os fillos nascen para os pais na familia galega, como  sucede sempre no patriarcado, mas o sentimento de culpabilidade que se insire neles por seren unha carga e non satisfaceren o que os pais esperan deles é tan forte que logo eses fillos pasan a vida inteira querendo mais que nada responder ás exixencias, tácitas ou explícitas, dos pais, e con pánico de non cumpliren e seren maus fillos .  Iso leva a unha conformidade total coa sociedade estabelecida e a lutar únicamente por chegar a ser aceitado nesa sociedade e obter categoría nela.  Estes trazos existen en tudos os países, mas a forza que teñen na Galiza non está compensada por nengunha outra tendencia, costume ou sentir como están en outras sociedades.   O resultado é un autoritarismo abafante e un desánimo interior e exterior que impide lutar por nada que non sexa o mandado.  A falta de rebelión e a renuncia á independencia individual dá unha sociedade que non se move, metida en sí e que considera  a mais grande virtude non deixar que nada mude e adorar a autoridade e ás autoridades.  Esa adoración do autoritarismo, e o conseguinte debezo de ser autoridade e mandar, é o que insire a familia galega, e con iso ven a falta de aprezo por tudo o que non sexa dominar, figurar e situarse entre os poderosos.

A división constante que se ve nos galegos, a imposibilidade de que se entendan uns con outros e podan chegar a algun acordo, o feito de que os que militan na política estén sempre fragmentándose e ninguén aceite a mínima diverxencia ou diferencia, có resultado de que cada grupo político semella estar formado por unha familia mínima, e o ¨cainismo¨eterno, a luta entre ¨irmáns¨ pola supremacía na ¨familia¨ e porque ninguén destaque e leve o premio, son características que impiden que nada vaia adiante e afunden no atraso psicolóxico.  O ¨pasivo-agresivo¨ que impera na familia galega esmaga o espírito da Galiza e dos galegos.

A cuestión da língua galega enfocouse seguindo as pautas da familia galega e engadíndolle as da utopía patriarcal da familia feliz, e iso fixo imposível que se analizase o pasado e o futuro desa língua.   A língua galega viuse como se fose unha posesión da familia e virou un símbolo e marca desa familia.   Iso levou a acumular erros por tapar unha historia que non era a que unha familia ¨boa¨ debía ter, e a centrar o benestar e futuro do país na língua.  Levouse a língua aos altares da familia e fíxose dela un símbolo sagrado que nen sequer se podía discutir.  Como nas familias en que se tapa a verdade porque da vergoña e non é a historia que se querería ter, sustituise a verdadeira historia da língua galega, que non tiña por que dar vergoña e se entendía moi ben, por unha  trama que situou o inicio da perda da língua en tempos do franquismo e botou a culpa aos pais rurais que non falaban galego aos fillos, en vez de admitir que a perda da língua viña de moitos séculos atrás e que tiña lóxica lingüística, cultural e social.  Baseándose nesa historia inventada e incoerente, partiuse de que, como o galego era a língua da¨ familia¨  e se non se falaba era porque o proibiran, axiña que se lle dese categoría oficial tudos os galegos debecerían por aprendela e usala para tudo.  Que iso non sucedese semella ter surprendido a tudos os que quixeron impor a língua cós padróns autoritarios típicos da familia galega, en que os ¨vellos¨, as autoridades familiares, os patriarcas e as matriarcas patriarcais, queren decidir, sen escoitar a ninguén, o futuro dos fillos, dos netos e de tudos os que veñan depois.

Seguiremos falando da língua coa intención de tirala desa fixación psicolóxica ou obsesión na que está agora, que leva a que cada vez desapareza mais  ou vire unha mezcla tosca de castelán, inglés e galego que nada ten que ver có galego de verdade, e que leva tamén a que se apresente como galego calquer cousa que esté nesa língua ainda que sexa imitación ou calco do que non ten nada de galego e a crer que abondaria con que se falase galego para que Galiza puidese destacar e transformarse no país que podería ser.

A maternidade

Esta é a principal diferencia entre as mulleres e os homes: que as mulleres teñen a bendizón ou a carga da maternidade, según se mire, e os homes non.  Bendizón ou carga física para empezar, pois que non ten comparanza o que significa a gravidez e o dar a luz en cuanto a transformación do corpo, traballo e risco, cós poucos segundos que lle leva a un home procriar.  Mas convén lembrar que no patriarcado tíraselle importancia sempre a todo o feminino e o que sexa de mulleres, porque é unha forma de inferiorizalas, e por iso está ainda sen recoñecer que xestar e dar a luz é un labor no que as mulleres se xogan a vida e que as deixa exaustas, física e psíquicamente.  Iso non se admitiu nunca na sociedade tradicional, e tampouco no feminismo ideolóxico que naceu a meiados do século XX e que é o que segue agora.  Ese feminismo non admite nen quer ver que as mulleres e os homes non son iguais, e non se decata de que con iso está aceitando o padrón e o mundo masculino como o único válido, e que obriga á muller a adaptarse a él e a finxir que todo o feminino non ten importancia ou é unha abnormalidade.   Según ese feminismo a muller ten que provar en todo que pode ser como un home e, dado que a maternidade é mesmo o que mais diferencia estabelece entre as mulleres e os homes, deixa de lado o asunto e non aceita que pode haber problemas sen fácil solución.  O resultado é confusión e cuase crueldade para as mulleres, que se debaten entre todas as posibilidades sen saberen o que pensar nen ao que atender e sentíndose obrigadas a facelo todo, e mellor que os homes.   É dicer, a adaptarse e subordinarse, como tiveron que facer sempre no patriarcado, ao modelo masculino que criou ese sistema e a ¨desaparecer¨ dunha maneira ou de outra.

É fundamental para as mulleres, e diso depende a sua liberación e que podan empezar de verdade a seren o que son sen se teren que adaptar ao falso modelo imposto polo patriarcado, que se analicen todos os elementos e contradicions que entran en xogo neste asunto da maternidade.   Mas o de como se entenda a maternidade  non é só fundamental para as mulleres, senon para todos, homes e mulleres, porque afecta a como nascemos e o que se espera que fagamos, e tamén para mudar a sociedade, dado que o patriarcado utilizou a influencia das nais para torcer o sentimento e asentar autoritarismo e fixo delas a bisagra que o sistema precisa para funcionar.

O patriarcado estabeleceu como obriga e función principal da muller a maternidade, non para que se ¨realizase¨  nen para que cuidase dos fillos, senon para que entregase os fillos á familia do varón.  Non lle ¨dar¨ eses fillos ao marido foi motivo de repudio e divorcio en cuase todas as sociedades e en todas as clases sociais, desde os reis e príncipes até os mais humildes súbditos, que tiñan que quedar ben e cumplir o deber de procriar por cima de todo.  A muller tiña que entregar ao marido un herdeiro, un fillo varón, para que houbese continuidade da familia.   A muller que non funcionaba así viraba desprezada e proscrita da sociedade, e as relixións contribuiron imenso a iso facendo que se vise o de que unha muller non puidese dar fillos varóns á familia para que continuase o apelido e a estirpe por liña masculina como un castigo de Deus ou dos deuses.  Os fillos foron unha bendizón de Deus e un premio ao bon comportamento, entendido como submisión aos cánones do patriarcado: ao mundo víñase a reproducir a especie, a procriar, a ter fillos, cantos mais mellor, porque esa era a vontade explícita dun Deus que, según as interpretacións patriarcais da relixión xudaico-cristiana por exemplo, fixera a muller para ser servidora do home, subordinada a el e sen valor nengun de seu de non ser que o adquirise como nai de varóns: só iso podía tirala da sua inferioridade irremisível e facela subir de rango e cumplir a sua misión nesta vida.

Neste marco con repercusións económicas, xurídicas, sociais e psicolóxicas, as mulleres viron e sentiron a maternidade como a principal obriga que tiñan que cumplir e tamén como a única maneira de entrar na sociedade con algunha categoría.  Sen iso non eran nada, nen sequer mulleres.   Mas no patriarcado a maternidade estivo sempre chea de perigos de expulsión se non se adaptaba exactamente ao que o sistema quería.  A maternidade sen fillos varóns levaba ao desprezo e á humillación ou á expulsión da familia,  e a maternidade fora do matrimonio tamén.  A maternidade dentro do matrimonio era para entregar os fillos á familia do varón; eses fillos non eran para a nai.  En cambio fora do matrimonio os fillos eran só dela; era ela quen tiña que cargar con eles, porque esa nai e eses fillos non servían aos fins do patriarcado, e eses fillos ¨ilexítimos¨ quedaban expulsados da sociedade.  Isto segue sendo así hoxe, no século XXI: os fillos de unión ¨lexítima¨  seguen levando e transmitindo o apelido do pai para dar continuidade á familia pola liña masculina, e os varóns poden deixar fillos por aí abandonados sen que a sociedade lles obrigue a se reponsabilizaren deles.

A forza do patriarcado na Galiza

O patriarcado usa a doutrina da piedade filial para estabelecer xa desde a familia un sistema de submisión ás autoridades. Esa doutrina ten moita influencia na sociedade galega e mutila as posibilidades da Galiza, pois que a ancora no pasado e nunha estrutura emocional de fondo autoritario.

A doutrina da piedade filial santifica aos pais e víraos ídolos aos que hai que amar e obedecer ainda que actúen con tiranía, irresponsabilidade e inxusticia. Logo eses padróns de aceitación da autoridade tiránica e caprichosa repítense en todas as estruturas e levan ao acatamento ás autoridades, porque, como na familia, hai que lles dar o amor e respeito que merecen os ¨superiores¨.

A doutrina da piedade filial bota sobre os fillos a carga dunha dívida imensa e impagável cós pais que ¨lles deron a vida¨ e obrígaos a ceder e obedecer en todo. Conséguese así que todos os humanos naszan como servos ou escravos e que só podan subir de categoría se chegan a patriarcas e autoridades. Esa doutrina está moi adentrada na Galiza e insire un forte sentimento de culpabilidade e medo a non responder ao que os pais queren. Leva a que os galegos sintan que teñen que ceder e renunciar a facer a propria vida e cría unha sociedade voltada para dentro, debilitada e malograda, que entende a independencia como unha traición á familia.

A piedade filial ten moita forza no galeguismo e no nacionalismo galego e fai que se vexa Galiza como unha nai ¨vella¨ que xa ten a vida feita e coa que hai que ser ¨bons fillos¨ e portanto ceder e renunciar á independencia persoal.   Hai tamén que atallar calquer mudanza para non dar preocupación e disgustos á ¨nai¨. Ver Galiza como unha figura feminina sen idade e sen maternidade sería impensável e até escandalizaría, mas esa visión da Galiza-Nai leva a repetir en todas as estruturas políticas e sociais os padróns da típica familia do patriarcado, posesiva, tiránica e inxusta.  A forza que teñen as nais no patriarcado está ao servizo do sistema e fai que se ansíe a dictadura emocional e a dependencia.  A rivalidade, o cainismo, a endogamia, o espírito impositivo e a tendencia a adormecer que se observa na estrutura galeguista-nacionalista ven de que cada un dos ¨bons fillos¨ pensa que abonda con ser ¨moi de familia¨ e aspira a situarse e actuar como o favorito da Nai-Galiza. Deixar de ver a Galiza como a típica nai do patriarcado que domina aos fillos e os estreita e diminúe , e empezar a vela como unha figura espiritual que precisaria levar a efeito a sua singularidade e forza, axudaría a quebrar as pautas inermes e os círculos viciosos que impón o patriarcado.

Feminismo e patriarcado

Ver que o patriarcado era un sistema que estaba atrás de case todo o que sucedia no mundo fíxome entender muitas cousas que antes non encaixaban no meu pensamento feminista. Cando eu pensaba nos asuntos das mulleres sempre chegaba a algun ponto en que non cadraban as pezas. Como explicar, por exemplo, que as nais, que eran mulleres, desen preferencia aos fillos varons e fosen elas igual de machistas ou pior que os homes? Ou a rivalidade e falta de boa intencion tan comun entre as proprias mulleres? Ou que tantas veces se deixasen maltratar polos homes en casos en que se podian ter defendido? Ou a admiracion polos homes e por ese mundo masculino que as inferiorizaba? Ou que tantas veces cando unha muller acadaba un posto de mando fixera todo o posível para que non houbese outras mulleres arredor dela? Ou que nas ¨culturas¨ nas que se practicaba a mutilacion xenital fosen as mulleres as que mais insistisen en que se fixese?

O ponto de inflexion no meu pensamento, o ¨detonante¨, veu, como describo na introducción de Desde Albion, cando se descobreu nos anos noventa que o incesto era case o normal nas familias e que as nais tapaban os ollos para non ver o abuso sexual que practicaban os homes da familia coas fillas delas, e ainda axudaban muitas veces para telos contentos e ¨defender a familia¨. Iso pareceume tan terrível que me levou a analizar como funcionaba a institucion da familia e a ver que era o patriarcado o que dictaba ese funcionamento que logo se repetia en todas as capas da sociedade. A familia era a cédula básica dun sistema que inseria autoritarismo, abuso, desigualdade, xerarquia e superioridade e inferioridade natas e irremísiveis. E vin que, mentras seguise o patriarcado, por muita igualdade que conseguisen as mulleres, seguirian inferiorizadas, malqueridas e maltratadas dunha maneira ou de outra. Mudarian as modas e os costumes, mas o sistema patriarcal funcionaba de tal xeito que para cada paso adiante que desen as mulleres obrigaríaas a dar outro para atrás.

O mesmo se aplicaba a todo o funcionamento da sociedade, pois que nela se repetian as pautas típicas da familia patriarcal de que habia que obedecer ás autoridades, aproveitarse dos demais e situarse entre os poderosos se se era varon, ou axudar aos varons a que o fixesen se se era muller. Esas pautas levaban inevitabelmente á guerra, ao abuso e a que houbese sempre unha elite de escollidos que o tiñan todo e unha maioria que non tiña nada.

O patriarcado funciona sen que sexa cuestionado porque se aprende na familia, onde rexe a inxusticia fundamental que supon a superioridade nata da liña masculina de patriarcas con mando absoluto sobre as mulleres e os fillos. Iso absórvese e logo repítese en toda a sociedade. Mentras haxa patriarcado, á sociedade inteira sucederalle igual que ás mulleres: os de abaixo teran que ir conseguindo pouquiño a pouco, centímetro a centímetro e con inmenso esforzo, os direitos que xa deberan ser deles desde sempre. Teran que ir demostrando, con traballo inmenso, que son tan capaces de governar e organizar a sociedade como os ricos e poderosos, mas estes obrigaranlles a recuar todo o tempo. Esa pauta veuse moi clara na historia destes derradeiros trinta anos, en que os poderosos usaron a política e a economia sen remorso para destruir os avances sociais que se conseguiran e para dividir o mundo, mais unha vez, entre os que teñen direito a todo e os que non teñen direito a nada.

O que os franceses denominaron Les Trente Glorieuses, os ¨trinta anos gloriosos¨ do 1945 ao 1975, foron sustituidos por outros trinta odiosos que comezaron nos oitenta e seguiron nos noventa e nos dous mil. Os ¨gloriosos¨ fórono no sentido de que o mundo, cando menos na Europa e nos Estados Unidos, semellaba camiñar cara a un progreso cada vez maior e irreversível. Naqueles anos estaba implícita a ideia ou crencia de que cada xeracion teria unha vida mellor que a da anterior, que os fillos vivirían mellor que os pais. Hoxe, no 2015, vese que xa non é así e que os fillos van viver pior que os pais. Ese cambio dos ¨gloriosos¨ aos ¨odiosos¨ foi o recuar que trae sempre o patriarcado para volver ao incivilizado, á dictadura, á desigualdade e á crueldade. Iniciouse da forma típica do patriarcado, cunha Grande Familia patriarcal na política: Thatcher foi a mamai e Reagan o papai que estabeleceron o novo autoritarismo e axudaron ao desmantelar todo o que se conseguira antes. Antes de Thatcher o Reino Unido era un país moi igualitario se se compara có de agora. O medo ao desemprego, ou á doenza e a conseguinte ruina económica, desapareceran. Os ¨banqueiros¨ gañaban un bocadiño mais que os outros empregados, non os millóns de agora. Non había mendigos e os roubos eran poucos. Eu lembro ben que antes de Thatcher non se pechaban os portais de abaixo dos edificios e a porta do noso apartamento, no centro de Londres, estaba case sempre aberta para que os nosos cativos e os dos veciños entrasen e saísen con liberdade. Algunha vez marchamos de férias por mais dun mes deixando xanelas abertas e non pasou nada. Todo iso desapareceu có novo réxime autoritario que trouxo Thatcher: volveu o medo ao desemprego, volveron os mendigos ás rúas e houbo que pechar as casas porque aumentaron os roubos e a violencia. Thatcher afirmou, mentras destruia o tecido social, que ¨there is no such thing as society¨ (¨a sociedade non existe¨), e dixo tamben que era a familia a que tiña que cuidar dos que precisasen cuidados, non o Estado. As duas cousas son típicas do patriarcado: promover a familia-clan que protexe ao seus e ataca aos demais, e fomentar o salvaxismo e a desprotecion na sociedade para que as elites se podan aproveitar. Volveron a imporse a inxusticia, o abuso e a desigualdade e, mentras o patriarcado exista, sempre se volveran a impor ainda que semelle que desaparecen por en cuanto.

O patriarcado conseguiu, moi axudado pola orixen divina que lle atribuiron os que manexaron as relixions, inferiorizar xa de primeiras a metade do mundo, as mulleres, facendo que nasceran diminuidas, mutiladas e desprezadas na familia patriarcal. Inferiorizou tamben a case a outra metade por seren de clase social baixa, por non teren a relixión debida, por seren negros, amarelos ou vermellos, ou por seren pobres e ignorantes, para que quedase unha elite minúscula de xentes con direito a escravizar aos demais. E, mentras o patriarcado exista, a liberdade ou igualdade que consigan as mulleres estaran envenenadas e a elas tocaralles a pior parte sempre.

O patriarcado non vai querer nunca que as mulleres deixen de ser as cuidadoras da familia e que non cumplan o papel que lles foi asignado, e muito menos que deixen de colaborar có sistema, porque sen esa colaboracion se desmoronaría. Por iso as maiores emboscadas e armadillas para as mulleres estan na familia e na maternidade a estilo patriarcal.

Matrimonio e familia

A idea que impuxo o patriarcado do que ten que ser a familia foi a da familia tribal ou clánica, a familia unida contra os demais, que debe protexer aos ¨seus¨ por cima de todo, con xusticia ou sen ela, e que debe exixir obediencia absoluta aos patriarcas da terra e do ceo. Esa idea foi apoiada e fomentada por todas as relixions, ou, para sermos mais exactos, polos que amañaron versions patriarcais de todas elas.

O mellor exemplo de como debe funcionar a familia patriarcal está na mafia, que por algo se chama ¨A Familia¨. A mafia oferece proteccion a cambio de obediencia cega e disponibilidade total a facer calquer cousa pola Familia. Non facelo é traicion que se paga coa morte. A lei principal é a de ¨ollo por ollo e dente por dente¨, para gañar e manter a posicion. As persoas non contan para nada: son pezas do clan, e a sua vida non ten mais sentido que o de cumplir o destino decretado, que é o de servir ao clan no que nasce, se é varon, e ao clan do patriarca có que casa se é muller.

Fálase nestes tempos de que a familia rompeu, cando menos nos países mais adiantados. O matrimonio, unha das pezas mais importantes da estructura patriarcal, por cuanto que ten a mision de dar continuidade ao pasado e á estirpe e de procriar a eito sen espírito de criacion, case deixou de funcionar. Semellaria que esa institucion está acabada, sobretudo porque as mulleres estan menos dispostas que antes a aguantar e calar. Mas a ansia por casar, ou o sentirse obrigado a facelo, segue igual, e con mais forza talvez que antes, e a institucion matrimonial ou de parella segue sendo tan patriarcal como sempre. As mulleres seguen traendo fillos ao mundo para darllos ao varon, é dicer, ao clan del e non ao dela, e non semella que se decaten, nen as mais feministas dentre elas, de que eses fillos que elas teñen levarán o apelido do pai e non o da nai, e que iso significa que o patriarcado continúa igual de forte que sempre.